Het recht draagt een vervelende moeilijkheid in zich: om het sociale leven te kunnen reguleren, moet het in algemene termen worden geformuleerd, terwijl menselijke handelingen en situaties altijd specifiek en verschillend zijn. Het recht is daarom inherent imperfect. Door zijn noodzakelijke algemeenheid, die orde en voorspelbaarheid moet garanderen, kan het nooit volledig de complexiteit van de realiteit vatten. Deze structurele imperfectie maakt dat de kwaliteit en daarmee ook de legitimiteit van het recht uiteindelijk grotendeels afhangt van het morele en intellectuele karakter van degenen die het interpreteren en toepassen. Dit essay verdedigt de stelling dat de beste remedie voor de structurele tekortkomingen van het recht – zijn onvermijdelijke algemeenheid en zijn vatbaarheid voor misbruik – de rechterlijke praktische wijsheid is.
Deugdethiek stelt dat de deugd (aretê) fundamenteel is voor een geslaagd menselijk leven. In tegenstelling tot deontologische of consequentialistische kaders die zich richten op plichten of uitkomsten, plaatst de deugdethiek morele (on)juistheid in de karaktereigenschappen van de morele actor zelf. Eudaimonia – geluk, floreren, excellentie, een voortreffelijk persoon zijn die een goed leven leidt – wordt beschouwd als het einddoel van het menselijk leven, terwijl deugden worden opgevat als karaktereigenschappen die noodzakelijk zijn om dat doel te bereiken. De weg naar eudaimonia verloopt niet via abstracte kennis, maar via de concrete vorming van het karakter door herhaalde oefening, waardoor moraliteit niet een louter theoretische aangelegenheid is, maar een belichaamde praktijk.
De heropleving van de deugdethiek in de tweede helft van de twintigste eeuw – onder leiding van denkers zoals Elisabeth Anscombe en Philippa Foot – herstelde de deugd als een belangrijke categorie binnen de moraalfilosofie, waarbij de aandacht terug verschoof naar morele karaktercultivering. Deze ‘aretaic turn’ heeft vervolgens zijn intrede gemaakt in de rechtsfilosofie, wat resulteerde in het ontstaan van virtue jurisprudence. Virtue jurisprudence stelt dat goede rechtspraak het best begrepen kan worden door de lens van de deugdethiek, waarbij de nadruk komt te liggen op de karaktereigenschappen van rechters. Goed juridisch oordelen hangt hier af van het bezit en de uitoefening van de rechterlijke deugd.
In tegenstelling tot theorieën die de nadruk leggen op plichten (deontologie), regels (positivisme) of gevolgen (utilitarisme), richt virtue jurisprudence zich op de karaktereigenschappen die kwaliteitsvol oordelen mogelijk maken. Het centrale concept is daarbij phronesis, doorgaans begrepen als ‘praktische wijsheid’. Voor Aristoteles is phronesis de deugd die iemand in staat stelt te overwegen wat in een concrete situatie goed en rechtvaardig is, en overeenkomstig dat inzicht te handelen. Goed juridisch oordelen overstijgt zowel een mechanische regeltoepassing als een correcte interpretatie van het recht: het vergt de aanwezigheid van de rechterlijke deugd, namelijk de gecultiveerde karaktereigenschap die rechters in elke casus automatisch naar een juridisch juiste beslissing leidt.
Rechterlijke phronesis is geen private intuïtie of een subjectief ‘onderbuikgevoel’, maar een karaktereigenschap die geleidelijk wordt gevormd door professionele ervaring en voortdurende confrontatie met uiteenlopende casuïstiek. De praktijk van het rechtspreken is ondenkbaar zonder rechterlijke phronesis: een juridisch juiste beslissing moet mede gedefinieerd worden in termen van deze rechterlijke phronesis. Door rechtspraak expliciet te koppelen aan rechterlijke phronesis wil ik laten zien dat rechtspraak in essentie een moreel-dynamische en betekenisgenererende activiteit is. Zonder haar zou de praktijk van het rechtspreken verworden tot strikt mechanistisch handelen, ontdaan van elke morele dynamiek en betekenisgeneratie.
Een verfijnde vorm van rechterlijke perceptie is vereist. Deze stelt de rechter in staat om op een adequate manier aandacht te schenken aan, en te reageren op, de bijzonderheden van de zaak waarmee hij wordt geconfronteerd. Een adequate reactie op deze bijzonderheden vereist een bijzondere gevoeligheid van de rechter. Deze bijzondere gevoeligheid verdient een prominente plaats in rechtsfilosofische discussies, omdat rechtspraak zich bezighoudt met bijzonderheden die verschijnen in steeds verschillende en unieke constellaties die niet vooraf kunnen worden bepaald. Het adequaat kunnen omgaan met dergelijke bijzonderheden berust niet op theoretische voorkennis of regeltoepassing, maar op een bijzondere gevoeligheid van de rechter.
Deze gevoeligheid hangt ook nauw samen met het feit dat de rechter zich voortdurend bezighoudt met het begrijpen van waardenbeladen concepten (value concepts) die in de zaak een centrale rol spelen – denk bijvoorbeeld aan ‘rechtvaardigheid’, ‘machtsmisbruik’ of ‘welzijn’. Het begrijpen van deze concepten is een hoogst persoonlijk en non-stop leerproces dat zich binnen het rechtspreken voltrekt. Deze concepten lenen zich voor een proces van verdieping: het inzicht in dergelijke concepten kan men doorheen de rechterlijke carrière verdiepen en verbeteren. Om de betekenis van deze concepten te begrijpen is een aandachtige manier van kijken vereist (Murdoch 1962) die de werkelijkheid niet reduceert tot statische begrippen, maar haar in haar volle morele gelaagdheid probeert te begrijpen. Voor de rechter betekent dit dat rechtspreken niet alleen een kwestie is van juridische expertise of analytische scherpte, maar van een voortdurend moreel leerproces waarin verfijnde waarneming en een aandachtige blik centraal komen te staan. Verfijnde waarneming is daarbij geen louter bijkomstige vaardigheid, maar even constitutief voor goed rechtspreken als juridische expertise.
De ideeën van een verfijnde waarneming en een voortdurend moreel leerproces ontleen ik aan The Idea of Perfection (1962) van de Ierse filosofe Iris Murdoch. Murdoch probeert in dit essay, naast het formuleren van een filosofische kritiek op het existentialisme en behaviorisme, een fundamentele verschuiving in het denken over de moraal te bewerkstelligen. Volgens haar wordt morele activiteit in een groot deel van de moraalfilosofie te sterk opgevat als een kwestie van het maken van keuzes. De morele actor wordt voorgesteld als iemand die verschillende handelingsmogelijkheden overweegt en vervolgens beslist wat hij zal doen. Het morele zwaartepunt ligt dan bij de morele actor die een keuze maakt, maar volgens Murdoch is hier iets anders van moreel doorslaggevend belang: de manier waarop die actor de werkelijkheid – nog voordat hij een keuze maakt – waarneemt.
Murdoch stelt dat er een vorm van innerlijke morele activiteit bestaat die zich niet in uiterlijk gedrag laat zien. Een vrouw die haar aanvankelijk negatieve oordeel over haar schoondochter herziet, gebruikt ze daarbij als voorbeeld. De vrouw vindt de schoondochter in eerste instantie onvoldoende verfijnd, vulgair, onbeleefd en een beetje kinderachtig. Ze houdt niet van haar accent en van de manier waarop ze zich kleedt. Echter, wanneer ze een nieuwe blik op haar schoondochter werpt, ontdekt ze dat zij niet vulgair is, maar verfrissend eenvoudig. Niet onbeleefd, maar spontaan. Niet luidruchtig, maar vrolijk. Niet vermoeiend en kinderachtig, maar heerlijk jeugdig. Je kunt zeggen dat de schoonmoeder hier moreel actief is geweest. Ze probeert écht te kijken door haar eigen vooroordelen opzij te zetten. Ze is aandachtig voor hoe de situatie werkelijk is, onbevangen door vooroordelen. De morele verandering heeft zich niet in een uiterlijke handeling voltrokken, maar in de manier waarop ze de ander waarneemt.
We zien andere mensen niet noodzakelijk zoals ze werkelijk zijn. Onze waarneming wordt voortdurend beïnvloed door vooroordelen, angsten en allerlei vormen van egocentrische projectie. Het morele leven begint volgens Murdoch niet op het moment waarop wij een handeling kiezen, maar reeds in de manier waarop wij naar de werkelijkheid kijken – veel vroeger dus. Morele verbetering bestaat in een verbetering van onze waarneming op de werkelijkheid: het gaat niet om de vraag wat wij kiezen, maar om de vraag of wij de werkelijkheid zien zoals ze is.
De nadruk op waarneming is dus van moreel belang. De morele actor moet ontvankelijk zijn voor de werkelijkheid en deze op een juiste manier leren zien. Morele verbetering bestaat mede in het voortdurend corrigeren van de blik van deze actor. “Het dikke, onverbiddelijke ik is de vijand van de moraal.”: naarmate het zelf minder op de voorgrond treedt, wordt het mogelijk de werkelijkheid nauwkeuriger waar te nemen. Morele vervolmaking is aldus een voortdurend leerproces waarin wij ons door de werkelijkheid laten corrigeren en onze morele concepten steeds verder verdiepen. Deze morele concepten hebben een ideale dimensie: ze kunnen steeds beter worden begrepen doordat er een ideale maatstaf bestaat waartegen ze zich kunnen laten corrigeren. Wanneer we opnieuw kijken, kan onze kennis van een moreel concept veranderen. Wie tot een dieper begrip van bijvoorbeeld rechtvaardigheid komt, leert niet eenvoudigweg meer gevallen van rechtvaardigheid herkennen, maar gaat op een andere manier begrijpen wat rechtvaardigheid is.
Voor haar vorm van waarneming gebruikt Murdoch, geïnspireerd door Simone Weil, het begrip attention. Ze omschrijft dit als “a just and loving gaze directed upon an individual reality” en beschouwt het als “the characteristic and proper mark of the active moral agent”. Volgens Murdoch is liefde een kwestie van aandacht schenken, van echt kijken (zoals de schoonmoeder deed), van de werkelijkheid zien voor wat ze is. Aandacht betekent in deze context dat men zich door morele inspanning leert openstellen voor de werkelijkheid zoals die is, in plaats van haar onmiddellijk te vervormen naar de verlangens van het ego.
Een Murdochiaanse oordeelsherziening door een rechter berust steeds op hetzelfde mechanisme: een rechter ontdekt dat zijn eerste kijk op een persoon of casus te smal of te stereotiep was, en dat een aandachtigere, minder zelfingenomen manier van waarnemen de casus anders doet verschijnen. Dit is Murdochiaanse oordeelsherziening: een aandachtige manier van waarnemen die de rechter in staat stelt de casus te zien zoals ze werkelijk is, in plaats van haar te reduceren tot de statische categorieën en vooronderstellingen waarmee hij haar aanvankelijk benaderde. Het ontwikkelen van de rechterlijke waarneming houdt in dat men probeert te voorkomen dat vooroordelen en persoonlijke belangen de manier waarop men een casus benadert en erop reageert, vertroebelen.
Bovendien draagt de verfijnde rechterlijke waarneming als een vorm van erkenning bij aan de legitimiteit van rechtspraak. Rechtspraak moet niet alleen juridisch correcte beslissingen voortbrengen, maar ook de waardigheid van het rechtssubject erkennen. Die erkenning krijgt concreet gestalte in de verfijnde rechterlijke waarneming: door een aandachtige blik te werpen op de situatie, het perspectief en de beweegredenen van de betrokkene en deze op een serieuze manier in de beoordeling te betrekken, erkent de rechter de betrokkene als een autonoom rechtssubject en niet louter als een voorwerp waarop het recht moet worden toegepast.
Wanneer een menselijke rechter het verhaal van de betrokkene aanhoort, hierover beraadslaagt en vervolgens een oordeel velt, voltrekt zich een vorm van erkenning die een AI-rechter niet kan bieden. Erkenning vereist in deze context immers empathie: het vermogen om zich in het perspectief van de ander te verplaatsen en zich in diens situatie in te leven, wat verder reikt dan het louter verwerken van individuele gegevens of het maken van voorspellingen. Het valt sterk te betwijfelen of een AI-systeem op betekenisvolle wijze kan deelnemen aan dergelijke erkenningsstructuur, aangezien een AI-systeem empathie en geïndividualiseerde betrokkenheid vooralsnog lijkt te missen. “Recognition is blocked when institutions are structurally alien to the subject’s perspective or unresponsive to individual reasons.” (Gregory 2025, 184). Juist door aandachtig waar te nemen voorkomt de rechter deze blokkering. Zo wordt de waardigheid van het rechtssubject daadwerkelijk in het oordeel verankerd.
Op basis van het voorgaande wordt duidelijk dat de verfijnde rechterlijke waarneming meerdere dimensies in zich draagt. Ze is: (1) aandachtig: de rechter voorkomt dat vooroordelen en persoonlijke belangen de manier waarop hij een casus benadert en erop reageert, vertroebelen (2) empathisch: de rechter verplaatst zich in het perspectief van de betrokkene (3) corrigerend: de rechter laat zijn blik door de werkelijkheid bijsturen, en (4) waardigheidserkennend: de rechter erkent de betrokkene als autonoom rechtssubject.
Omdat goed rechtspreken vereist dat de rechter de concrete persoon en situatie achter de juridische categorieën weet waar te nemen, biedt de Murdochiaanse opvatting van waarneming een interessant aanknopingspunt voor het begrijpen van de rechterlijke phronesis. De bespreking over verfijnde waarneming legt ook bloot wat er mogelijk ontbreekt aan de wijze waarop AI tot een beslissing komt, en waarom dat filosofisch van belang kan zijn voor de legitimiteit van rechtspraak. Als een AI-systeem dezelfde juridische uitkomst zou kunnen produceren als een menselijke rechter, blijft immers de vraag bestaan of daarmee ook dezelfde wijze van waarnemen is gerealiseerd. Goed rechtspreken zou dan niet uitsluitend bestaan uit het produceren van de juridisch juiste uitkomst, maar ook betrekking hebben op het vermogen om de werkelijkheid van een concrete casus steeds beter waar te nemen en bestaande juridisch-morele categorieën door concrete gevallen te laten corrigeren.
Rechterlijke phronesis omvat ook het vermogen om de factoren te herkennen die het rechterlijk oordeel beïnvloeden. Deugdelijke rechters houden niet halsstarrig vast aan het idee dat ze ‘onpartijdig’ zouden zijn. Neen, ze begrijpen waar hun perspectief op een zaak vandaan komt en houden hiermee rekening in de analyse van hun uiteindelijke oordeel. Rechterlijke phronesis vergt dat rechters hun eigen vooroordelen herkennen en in staat zijn deze telkens opnieuw kritisch te bevragen. Een door phronesis geleide rechter bezwijkt niet voor de drang om snel te oordelen, noch voor de impuls om zijn beslissing haastig te rechtvaardigen. Ook van belang is een epistemische bescheidenheid : de rechter is zich bewust van zijn cognitieve beperkingen en claimt geen bevoorrechte toegang tot allerhande onveranderlijke waarheden.
Daarnaast vergt een goed juridisch oordeel nog een reeks andere (sub)deugden: openheid voor uiteenlopende standpunten, het vermogen om een argumentatie zorgvuldig te analyseren en te bevragen, en het vermogen om aandachtig naar de partijen te luisteren vooraleer een oordeel te vellen. Even essentieel is de communicatieve deugd, die de rechter in staat stelt om in een zorgvuldig geformuleerde motivering helder, precies en met de gepaste nuance te communiceren met procespartijen, collega’s en de samenleving.
Deugdelijke rechters worden niet als phronimoi geboren; zij worden deugdzaam door voortdurende vorming, oefening en verbetering van karakter in een dynamische interactie met anderen. Beginnende rechters kunnen zich spiegelen aan hen die reeds over rechterlijke phronesis beschikken. Zichzelf spiegelen aan dergelijke exempla virtutis kan uiteindelijk leiden tot een transformatie van de beginnende rechter. De beginnende rechter die aanvankelijk probeert recht te spreken zoals zijn rolmodellen dat zouden doen, kan gaandeweg een soortgelijke verfijnde perceptie ontwikkelen. Hij neemt niet hun concrete antwoorden over, maar leert de casus te zien en erop te reageren zoals zij dat zouden doen.
Waar klassieke phronesis het rechterlijk oordeel laat steunen op het bezit en de uitoefening van de rechterlijke deugd, verandert de integratie van AI in de rechtspraak de concrete omstandigheden waarin deze phronesis moet worden uitgeoefend. De rechter dient zich niet alleen te verhouden tot de juridisch-morele dimensie van een casus, maar moet nu ook in staat zijn om AI-gegenereerde output kritisch te wegen, te nuanceren en waar nodig te overrulen. Techno‑juridische phronesis stelt de rechter in staat dit te doen. In de AI-rechtszaal betekent phronesis dat rechters hun eigen stem en verantwoordelijkheid behouden, ook wanneer ze AI‑ondersteuning inzetten. Ze behandelen AI‑output nooit als iets vanzelfsprekend, maar als één input onder vele – nooit voldoende om op zichzelf het rechterlijk oordeel te rechtvaardigen. Precies dit moet in de AI‑rechtszaal worden vermeden: de rechter die zich reduceert tot overnemer van algoritmische aanbevelingen en daarmee zijn moreel leerproces definitief beëindigt met een schouderophaling en een ‘computer says no’-mentaliteit. Ook verlangen rechters transparantie van AI‑ontwerpers en beschouwen ze uitlegbaarheid als een procedurele vereiste, onlosmakelijk verbonden met due process en het recht van de partijen om machine‑gegenereerde beslissingen te betwisten.
De integratie van AI in de rechtspraktijk vraagt meer dan nieuwe regulering; ze vergt een herwaardering van de rechterlijke deugd. Virtue jurisprudence kan fungeren als buffer tegen de verleiding om het rechterlijk oordeel volledig aan algoritmen over te laten. Ze mogen dan minder emotioneel, vermoeid of afgeleid zijn dan mensen, ze missen precies datgene wat rechtspraak legitimeert: het vertrouwen van rechtsonderhorigen in rechters als phronimoi, als wijs handelende en moreel leergierige personen. Rechterlijke legitimiteit berust niet uitsluitend op correcte mechanische regeltoepassing of op een uitgebreide motivering in een arrest of vonnis, maar mede op de uitoefening en cultivering van de rechterlijke deugd.